Bir asrdan oshibdiki, O'zbekiston xalqi paxta ekib keladi. Biroq
millat uchun farovon hayotdan darak yo'q. Paxta yakkahokimligi asoratlari mamlakat
taqdirida chuqur iz qoldirmoqda - Orol fojeasi, xarob ekologik muhit, yerning
sho'rlanishi...
Statistik ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekiston paxta xomashyosi
bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda. Shu qatorda qashshoqlik darajasi bo'yicha esa yetakchi o'rinlarda.
Mustaqillikdan avval ham, hozir ham, paxta iqtisodiyot va
siyosatning bosh tirgagi bo'lib kelmoqda.
Bu yilgi paxta terimiga
o'quvchilaridan tortib turli tashkilot xodimlarigacha jalb qiinlgan. Bir necha o'quvchi halok bo'lgani ma'lum.
Sharhlovchilar fikricha, O'zbekiston
bolalar huquqini kafolatlovchi xalqaro bitimlarni buzishda davom etmoqda. Milliy boylik sifatida talqin etilayotgan "oq oltin" savdosidan tushayotgan
daromad esa paxtakorlarga yetib bormayapti.
G'arbda o'zbek paxtasi turli savdo tarmoqlari tomonidan boykot
qilinishda davom etar ekan, Toshkentda o'tgan xalqaro paxta yarmarkasida 950
ming tonna paxta tolasini sotish bo'yicha shartnoma imzolangan.
Bu shartnomalarning ayrimlari keyingi yil hosilini ham
nazarda tutadi. Rasmiy xabarga ko'ra, imzolangan shartnomalar O'zbekiston paxta yetkazib beruvchi eng ishonchli hamkor ekanligidan dalolat beradi.
Qizil imperiya davridan avval ham Turkistonda paxta yetishtirilgan.
Sovetlardan qolgan "oq oltin", "paxta - milliy boyligimiz" kabi atama va shiorlar
bugun ham tez-tez eshitasiz.
Biroq paxta ekkan xalqning turmushi yaxshilanmayapti. Millionlab o'zbekistonliklar tirikchilik qilish uchun boshqa
yurtlarda og'ir, qora ishlar bilan band.
Paxta haqiqatan ham O'zbekiston milliy boyligimi?
"Bu milliy boylik kimlarningdir cho'ntagiga kirib ketayapti.
To'g'ri taqsim qilinsa, xomashyosi ham, texnik tomonlari ham, ahvolimiz bu
darajaga yetib bormasdi. Ahvol kundan-kunga o'g’irlashayapti. Yerning
sho'rlanishini yuvish kerak, lekin bunga ajratilishi kerak bo'lgan pulni
kimlardir o'zlashtirgan. Milliy boylik deydi, oddiy paxtakorlar texnika, terim
mashinasi bilan ta'minlanmagan", - deydi faollardan biri.
"Mening nazarimda paxta O'zbekiston uchun milliy boylik
emas, balki ko'proq falokat. Gap shundaki, biror mamlakatda xomashyo bazasi
ko'p bo'lib, uni nazorat qilish imkoniyati kuchli bo'lsa, odatda bu boylikdan
foyda olishga intiluvchi guruhlar ko'payadi. Bu davlat idorasi, korrupsiyalashgan guruhlar bo'lishi mumkin.
O'zbekistonda paxtani markazlashgan holda yig'ishtirish va sotish imkoniyati
borligi bois ham 2002 yilga qadar qishloq xo'jaligida birorta islohot
o'tkazilmadi. Bu esa butun iqtisodga o'z ta'sirini o'tkazdi”, - deydi mutaxassis Ravil Haydarov. Sovet davrida paxta Moskvadagi hukumatni xursand qilish uchun yetishtirilgan. Hozir esa O'zbekiston hukumatini rozi qilish va u yuklagan majburiyatni bajarish uchun yetishtiriladi.
Majburiyatni amalga oshirish uchun butun xalqni safarbar etish
taqozo etiladi. Bu yilgi terim ham shunday. Ma'lumotlarga ko'ra viloyatlarda
5-6-sinf o'quvchilaridan boshlab hamma dalada.
“6-sinfdan yuqorilar chiqarilgan, qishloq maktablarida 4-5-sinfdan
chiqqan. Maktab yopilgan, fermerlar paxta terimiga arzon haq bergani uchun
bolalar chiqayapti. O'quvchilar bepul ishlashini hamma biladi. Paxta yo'q,
o'quvchilar ko'saklarni ochib ichidagi paxtasini olishyapti”, - deydi
terim maydonidagi vaziyat haqida viloyatdagi o'qituvchilardan biri.
Bu yilgi terim mavsumida kollej o'quvchilaridan bir nechasi
turli sabablarga ko'ra paxta dalasida halok bo'lgan. Oxirgi xabarga ko'ra,
kollej talabasi, jizzaxlik qiz paxta dalasida o'zini osib qo'ygan.
"Nima sababdan o'zini osib qo'ygani hozirgacha noma'lum. Bu
haqdagi ma'lumotni sir tutishga urinishayapti. Qiynoqlar, o'sha majburiyatni
bajara olmagani uchun ko'rsatilgan bosimlar uchun o'zini osib qo'ygan degan ma'lumot
bor. Haqiqatan ham ayrim talabalar paxta dalasidagi og'ir sharoitga
chidolmasdan paxtadan qochib ketishayapti", - deydi bu haqda jizzaxlik faol.
Avvalroq Qashqadaryoda kollej o'quvchilaridan ikkitasi dala
shiyponida mushtlashib halok bo'lgani, jizzaxlik yana bir o'quvchi hovuzga
cho'kib o'lgani ma'lum qilingan edi.
Faollar nazarida bu fojealarning kelib chiqishi terim
sharoitining og'irligiga, paxta terimi ustidan o'rnatilgan qattiq nazoratga
bog'liq.
"Yeydigan ovqati - makaronni suvga qaynatib berarkan. Bir
buxanka nonni besh kishiga bo'lib beradi, bolalarning qorni to'ymaydi. Har bir
talabaga 50 kilodan majburiyat belgilangan. Majburiyatni bajarishga kuchi yetmagan
talabalar esa majlisda sazoyi qilinadi, haqoratlar eshitadi”, - deydi bunga o'zi guvoh bo'layotgan o'zbekistonliklardan biri.
O'zbekiston Huquq himoyachilari alyansining yaqinda
Namangandagi paxta dalasida o'tkazgan nazoratidan so'ng viloyatdagi rus
maktablaridan biriga paxta dalasiga chiqmaslikka ruxsat berilgan. Alyans faolining aytishicha, bu rus maktablarining huquqni
yaxshi bilishi bilan bog'liq.
"Paxta terimi bo'yicha nazorat qattiq, lekin biz borgandan
keyin viloyatdagi 6 rus maktabi paxta dalasiga chiqmay qo'ygan. Tushunishimcha,
ular o'z huquqlarini yaxshiroq tushunishadi, ariza bilan biror joyga
chiqishlari mumkin", - deydi alyans vakili.
Viloyatdagi o'qituvchilardan biri deydiki, paxta terimidan
bo'yin tovlagan maktab direktorlarining ishdan ketishi aniq.
"Maktab o'quvchilarini paxtaga chiqarmaymiz degan qaror
qabul qilingan edi, lekin bu qarorga qaramasdan, yana paxtaga
chiqarishayapti. Avvalgi yillari o'quvchilar dalada bo'ladimi-yo'qmi
o'qituvchilarga bosim bunchalik emas edi. Hozir "sen shuncha o'quvchini
olib chiqasan, plan shuncha, bajarmasang, ishdan ketasan" degan ko'rsatma
bor", - deydi o'qituvchilardan biri.
Paxta yakkahokimligi tufayli O'zbekistonda iqtisodning
boshqa tarmoqlari rivojlanmay qolgan.
"1996-2000-yillarda O'zbekiston hukumati konvertatsiyani
taqiqlab qo'yishi paxta yakkahokimligiga asoslangan edi. Hukumat dehqonlarni
paxta ekishga majburlab paxtani chetga sotish bilan valyuta tushumini ta'minlab
boramiz degan fikrda edi. Bu nafaqat qishloq xo'jaligi, balki butun iqtisodning
ham orqaga ketishiga sabab bo'ldi", - deydi mustaqil ekspert Ravil Haydarov.
Uning nazarida arzon paxta yetishtirish va uni
chetga sotish uchun bozor iqtisodidan farqli bo'lgan alohida tizim kerak. Chunki
bozor sharoitida dehqonni bunday tartibda ekin yetishtirishga majburlash mumkin
emas.
"Qishloq xo'jaligidagi islohotlar muzlatib qo'yilgan. Paxta
O'zbekistonda iqtisodning o'sishiga emas, balki uning turg'unligiga xizmat
qilgan", - deydi Ravil Haydarov.
Qishloq xo'jalgi bo'yicha mutaxassislar, ekologlarni
tashvishlantirayotgan bugungi muammo paxtaning ekologiyaga ta'siridir.
Paxta yakkahokimligi Orol dengizining qurishiga sabab
bo'lgani unutilgan. Hosildor yerlar keskin qisqarib, sho'rlanish hajmi
kengaymoqda.
"Nima sababdan ekologiya buzilmoqda, kasallik ko'paymoqda,
sho'rlanish kuchaygan, hosildorlik pasaygan? Orolga shuncha pul ajratildi,
lekin qurib bo'ldi. Bularni ilmiy jihatdan asoslab o'rganish kerak, qanday
xatolarimiz bo'lgan, ularni yo'qotib, xulosa qilishimiz kerak. Hozir ko'proq
umumiy gaplar ketayapti", - deydi ekolog olim Rustam Rajabov.