Bishkekda o`tgan MDH rahbarlari sammitida suv-energiya
zaxiralaridan foydalanish masalasi ko’rib chiqilgan. Sharhlovchilar fikricha,
bu kabi muammolarni faqat hamjihatlik, integratasiya orqali yechish
mumkin.
Biroq hozirgacha mintaqa davlatlari birgalikda ilgari surgan tashabbuslar
muvaffaqqiyatsiz yakunlanganini kuzatish mumkin.
Mavjud fikrga ko’ra,
davlatlar bunga tayyor emas, mintaqada siyosiy birlik yo`q.
Ayrim sharhlovchilar esa Markaziy Osyio birlashishi
geosiyosiy kuchlar manfaatiga to’g’ri kelmasligini ta`kidlaydi.
Markaziy
Osiyo davlatlari integratsiyasi hamon muhokamadan tushmayotgan, biroq amalga
oshishi qiyin bo’lgan g’oya bo’lib qolmoqda.
Hozirgacha Markaziy Osiyo davlatlarini birlashtirish uchun
bir necha tashabbuslar kuzatildi. Mintaqaviy integratsiyani tiklash, regional
tashkilotlar tuzishda turli sabablar asos qilib olindi.
Iqtisodiy hamkorlik,
tarixiy birlik, madaniy-diniy yaqinlik, turkey xalqlar til birligi, qolaversa, Yevropa
Ittifoqi misolida ham global miqyosda birlashish ketayotgani kabi sabablar
shular jumlasidan.
Biroq bu tashabbuslarning birortasi amalga oshmadi. Masalan,
dastlab Markaziy Osiyo Ittifoqi deya atalmish reja Markaziy Osiyo
Iqtisodiy Hamjamiyatiga aylandi. Keyin bu tashkilot tarkibiga Rossiya qo`shilib,
Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti degan nom paydo bo`ldi.
2007 yilga kelib esa mintaqa davlatlari rahbarlari, asosan,
Qozog`iston va O`zbekiston tashkilotni Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati
tarkibiga qo`shishni qo`llab-quvvtaladi.
Shu bilan mintaqa davlatlarining nomigagina bo`lsada rasmiy
yig`ilishiga sabab bo`luvchi birorta mintaqaviy tashkilot qolmadi.
Markaziy Osiyo birlashuvi, integratsiyasiga doir tashabbuslar
nima sababdan muvaffaqiyatsiz tugamoqda? “Geosiyosiy ta’sir bor-yo`qligidan qat’iy nazar, davlatlar
orasida uyg`unlik yo`q, aksariyat hollarda manfaatlar bir-biriga zid keladi.
MDH, Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti - bularning kelajagiga umid bilan
qaragan taqdirimizda ham, ular mintaqa nuqtai nazaridan ikkinchi darajaga
tushirilishi kerak. Birinchi galda Markaziy Osiyoning o`zi integratsiyaga kirishishi
va bu boshqa tashkilotlarga a`zo bo`lib kirishning birinchi sharti sifatida qolishi
kerak”, - deydi siyosiy sharhlovchi Farxod Tolipov.
Sharhlovchi Komron Aliyevning aytishicha, masala tashqi
geosiyosiy kuchlar qarshiligida.
“Tashqi kuchlarning siyosati mintaqa davlatlarini
birlashtirmaslikka qaratilgan. Ular Yevrosiyoni qoq o`rtasida kuchli bir
iqtisodiy birlashuvdan manfaatdor emas. Ular hech qachon turkiy xalqlar
birlashishini xohlamaydi. Aksincha, Rossiya ta`siri ostidagi bir qaram davlat
bo`lishi kerak, tukiy davlatlar janubiy, sharqiy islomiy davlatlar
bilan iloji boricha munosabatini cheklashi kerak. Transport yo`llari faqat
Rossiya hududi orqali o`tishi kerak”, - deydi sharhlovchi.
Markaziy Osiyo davlatlari ittifoqini tiklash haqida Qozog`iston prezidenti Nursulton Nazarboyev tomonidan bir necha bor gapirgan.
Ittifoq mintaqa o`rtasida joylashgan, eng ko`p aholiga ega
O`zbekiston ishtirokisiz amalga oshishi qiyin.
O`zbekiston rahbari Islom Karimov Qozog`iston prezidenti
bilan o`tgan uchrashuvida mintaqaviy ittifoq g`oyasini qo`llamasligini
aytdi.
Islom Karimov buning sababini mintaqa davlatlarining
iqtisodiy rivojlanishi turli bosqichdaligi, siyosiy-ijtimoiy yo`nalishlarda
farq mavjudligi bilan izohlagan edi.
Markaziy Osiyo integratsiyasidan kutilayotgan maqsadlar,
natijalar ham turlicha izohlanadi. Qozog`iston prezidenti umumiy bozor tashkil
qilish, ishlab chiqarish, mintaqaning mahsulotlar bilan o`zini o`zi ta`minlash
imkoniyatlari haqida gapiradi.
Sharhlovchi Komron Aliyev nazarida mintaqa umumiy bozorga
birlashsa, tez sur’atlarda rivojlanadi.
“Oxir-oqibat bu tashabbus 10 ga yaqin turkiy davlatlarni
birlashtirishi va umumiy bozor yaratishi mumkin. 150 millionga yaqin aholi
bo`ladi. Bu turkiy davlatlar iqtisodining keskin rivojlanishiga, sanoatning
turli yo`nalishlari paydo bo`lishiga olib kelishi lozim”, - deydi Aliyev.
Sharhlovchi Muqimjon Qirg’izboyev fikriga ko`ra, turli
iqtisodiy rivojlanish bosqichidagi davlatlarning birlashishi ziddiyatlarga ham
sabab bo`lishi mumkin. “Boy bo`lmagan va rivojlanayotgan davlatlarning birlashishi
juda qiyin. Buning uchun hali vaqt kerak. Rivojlanish ko’rsatkichlari keskin
farq qiladigan davlatlar birlashsa, ziddiyatlar, markazdan tashqaridagi
kuchlarda esa qo`shilmaslik kayfiyati ustuvor bo`ladi”, - deydi sharhlovchi.
Ayrim sharhlovchilar ta’biricha, O`zbekiston Markaziy Osiyo
ittifoqini tuzish tashabbusidan uzoqlashgani sababi shundaki, bu boradagi yetakchilik
Qozog`iston tomonga o`tib ketgan.
Siyosiy kayfiyatlardan qat`iy nazar Markaziy Osiyodagi
iqtisodiy vaziyat integratsiyani belgilovchi uchrashuvlar, muammolarni hal
etuvchi aniq bir tashkilotga ehtiyoj borligini ko`rsatmoqda.
Yaqinda Bishkekda MDH va Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati
sammiti o`tganidan so’ng, mintaqa davlatlari prezidentlarini alohida tartibda
yig`ilgani ham shunday ehtiyoj tufayli yuzaga kelgani ta`kidlanadi.
Siyosiy sharhlovchi Farxod Tolipov nazarida Bishkek
uchrashuvi mintaqa integratsiyasini belgilashda biror jiddiy ahamiyatga ega
emas. Unda odatda barcha uchrashuvlardan chetda turgan Turkmaniston ishtirokini
inobatga olmaganda.
Sharhlovchilar fikricha, Rossiyaning Kavkazdagi harbiy
harakatlari geosiyosiy vaziyatda burilish yasagan, bu harbiy hakatlar MDH
davlatlari tomonidan xavotir bilan qarshilangan, jumladan, mintaqa davlatlarida
ham.
Bunday xavotirlar mintaqa integratsiyasiga qanday ta`sir
ilqadi? Mintaqaning ikki yirik davlati - Qozo`giston va O`zbekiston siyosiy
jihatdan birlashish zaruratini anglab yetadimi?
“Markaziy Osiyo integratsiyasi Qozog’iston yoki O`zbekiston
tomonidan aytiladimi, bu mintaqa xalqlari, shu beshta davlatga bog’liq.
Afsuski, bu davlatlar hozirgacha buni idrok eta olishmadi. Geosiyosiy
jarayonlarda o`z manfaatlarini himoya qila olishmadi. Agar ular haqiqatda
istiqbol integratsiyada ekanligini anglab, birlasha olsa, turli tashqi
geosiyosiy zarbalarga ham munosib javob bera oladi. Afsuski, ular bu darajagacha
ko`tarila olmayapti”, - deydi Farxod Tolipov. Muxolifatdagi “Ozod Dehqonlar” partiyasi raisasi Nigora
Hidoyatovaning aytishicha, geosiyosiy munosabatlardan mintaqa manfaatlari uchun
foydalanish kerak.
“Men tashqi geosiyosiy kuchlar mintaqa integratsiyasiga
qarshilik qila olishiga shubha qilaman. Masalan, Qozog`iston misolida ko`p
qirrali tashqi siyosat muvaffaqiyat bilan yuritilayotganini kuzatayapmiz. Bu
siyosatning asosiy mezoni milliy manfaatlar. Milliy manfaatlar esa bugun
mintaqa yagona ittifoqqa birlashishi lozimligini taqozo etmoqda. Qozog`iston
tomonini tashabbuslarini qo`llab-quvvatlayman”, - deydi Nigora Hidoyatova.
Markaziy Osiyo ittifoqi haqida gap ketganda ayrim
siyosatshunoslar bir paytlar O`zbekiston tomonidan bildirilgan shunday
tashabbusni qo`shni davlatlar qo`llamaganiga e`tibor qaratadi.
“Turkiston - umumiy uyimiz” degan tashabbusni kim ko`targan
edi? O`zbekiston. Biroq qo`shnilarimizni u tomonga, bu tomonga o`zini
tashlashi oqibatida bu tashbbuslar amalga oshmadi. Hozir bu tashabbusni
ko`tarayotganlar O`zbekistonning avvalgi tashabbusini qaytarayapti deyish
mumkin. O`shanda ham bordi-keldilarni yaxshilash, tovarlar erkin qatnovi kabi
masalalar ko`rilgan”, - deydi siyosiy sharhlovchi Tursunboy Qoratoyev.
Markaziy Osiyo davlatlarini yagona ittifoqqa birlasha
olmayotganliklari mintaqa yetakchilarining siyosiy ambitsiya-xohishiga bog`liq
degan mulohazalar ham bor. Siyosiy ambitsiyalar mintaqa davlatlarini tobora bir-
birida uzoqlashtirmoqda.
“Markaziy Osiyo respublikalari o`rtasida abadiy do`stlik
haqida bitimlar tuzilgan. Biroq hozirgacha bo`lgan harakatlar ana shu abadiy
do`stlik, birlashuvlarga teskari ravishda olib borilayapti. Vizalar
o`rnatilgani, bojxona tizimi qattiqlashgani, bir-biriga tovarlar o`tkazmaslik,
kontrabandaga qarshi kurash degan shiorlardan foydalanish, chegaralarni
aniqlashtirish kabi masalalar sun’iy ravishda ko`tarilgan. Bu O`zbekistonda
integratsiyaga kirishish uchun biror maqsad, g`oya yo`qligini ko`rsatadi”, -
deydi sharhlovchi Komron Aliyev.