Siyosatdonlar
nazarida mintaqaviy birlik azaliy va tobora ommaviylashib borayotgan tushuncha.
Iqtisodiy-siyosiy nufuzga ega bo’lmagan davlat xalqaro sahnada o’z o’rnini
topishga qiynaladi.
Markaziy Osiyo Rossiya va Xitoydek katta davlatlar soyasida
qolib ketishni istamasa va yirik siyosiy o’yinchi sifatida ko’tarilmoqchi
bo’lsa, deydi ayrim tahlilchilar, birlashishga majbur.
Buning ustiga
qo’shnilari bilan yaqin aloqada bo’lmagan davlatning tashqi dunyo bilan
hamkorlik qilishi qiyin.
Madaniy va iqtisodiy jihatdan yaqin mamlakatlar
bir-biriga suyansa tezroq taraqqiy eta olishini Yevropa Ittifoqi misolida ko’rish
mumkin.
G’arb nazarida bugun Qozog’iston -
Markaziy Osiyodagi yetakchi iqtisodiy kuch bo’lsa, demokratiya va erkinlik
bobida Qirg’iziston ancha oldinda.
Ammo shimoldan Rossiya, sharqdan Xitoy, g’arbdan
Eron va janubdan Afg’oniston kabi davlatlarga qo’shni mintaqa siyosiy-iqtisodiy
jihatdan tarqoq hudud sifatida tilga olinadi.
Qo’shma Shtatlar va Yevropa
Ittifoqi mintaqaga birdamlikni nasihat qila boshlagan.
Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyo
bo’yicha bosh diplomati Pyer Morel fikricha ko’p narsa hukumatlarning
irodasiga bog’liq.
Markaziy Osiyo yirik derjavalar uchun “hovli” sifatida
xizmat qilishni istamasa, erkin savdo va raqobat uchun zamin hozirlashi lozim, deydi u.
Morelning aytishicha, Yevropa bunda mintaqaga yordam berishga tayyor.
G'arbda yangrayotgan umumiy mulohaza shuki, O’zbekiston,
Qozog’iston, Qirg’iziston, Turkmaniston va Tojikiston aholi turmush darajasini
ko’tarish uchun chegara va suv taqsimoti bobida, boj va savdo yuzasidan
kelishib olishi va umumiy iqtisodiy zona yaratishi lozim.
“Mintaqaviy ittifoq tuzish kerak”, -
deydi o’zbekistonlik mutaxassis Abdumannob Po’lat. Amerikada yashovchi bu
tahlilchi fikricha, mintaqa birdam emas ekan, Markaziy Osiyo uchun taraqqiyot
yo’llari ham yopiq.
"Iqtisodiy tomondan oyoqqa turgan
Markaziy Osiyogina siyosiy erkinliklar sari jiddiy qadam qo'ya oladi".
Qirg'izistondek cho’ntagi bo’sh xalq
demokratiyaga erishdi, deydi Abdumannob Po’lat, lekin baribir uzoqqa bora
olmayapti.
O’zbekiston rasmiylari, jumladan
mamlakatning tashqi savdo va sarmoya bo’yicha vaziri Elyor G’aniyev respublika
qo’shni davlatlar bilan o’nlab kelishuvlar imzolagani va ular asta-sekin amalga
oshirilayotganini ta’kidlab keladi.
Biroq mintaqaviy yig’inlarda hatto
prezident Islom Karimovning o’zi ham bitimlar ish bermayotganini qayd etadi.
Karimov 10 yil oldin olg’a surgan mintaqaviy ittifoq masalasi bugun Qozog’iston
tomonidan yangilangan va prezident Nursulton Nazarboyev ushbu taklifni bir
necha bor o’rtaga tashlagan.
Karimov ta’biricha O’zbekiston uchun bu hozir eng
muhim masala emas. Davlatlarning taraqqiyot darajasi turlicha, deydi Karimov.
Bu ikki yirik qo’shnining fikri bir joydan chiqmas ekan, deydi tahlilchilar,
qolgan davlatlar hech narsa qila olmaydi.
Markaziy Osiyo integratsiyasi mavzusida
Fransiyaning Monpelye Universitetida doktorlik ishi ustida ishlayotgan yosh
tadqiqotchi Iqbol Qoraboyev fikricha regional birliksiz mintaqa dunyodagi yangi tartibda
o’z o’rnini topa olmaydi.
“Hozir xalqaro munosabatlarda bir-biriga
yaqin joylashgan, siyosiy, madaniy, etnik, diniy yoki iqtisodiy jihatdan
bir-biriga yaqin davlatlar o’zaro bir hududiy tashkilot tuzib, shu tashkilot
atrofida yagona hududiy birlik va o’zlik yaratish harakati kuchayib
bormoqda”,- deydi Qoraboyev.
Markaziy Osiyo davlatlari bugun Shanxay
Hamkorlik Tashkiloti va Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati kabi tashkilotlarga
a’zo. Ularning maqsadi ham iqtisodiy-siyosiy hamkorlik uchun imkoniyatlar
yaratish.
“Lekin bu tashkilotlarning bir xususiyati
borki, ular ichida dunyo darajasida siyosat yuritadigan Rossiya va Xitoy
bo’lsa, ikkinchi tomonda Markaziy Osiyoning kichik davlatlari bor”,- deydi Qoraboyev.
Yuqorida tilga olingan tashkilotlarga
a’zolik Rossiya va Xitoydek yirik qo’shnilar bilan yaqinlashishga yordam
berishi mumkin.
Ammo, deydi Iqbol Qoraboyev, aynan mintaqa ravnaqini
ko’zlovchi, aynan uning xalqlari va manfaatlarini himoya qiluvchi tashkilot
tuzish – zamon talabi. Toki mintaqa xalqaro sahnada o’z o’rniga ega bo’lsin.
Masalan, deydi tadqiqotchi, Janubi-Sharqiy Osiyo Davlatlari Uyushmasi,
qisqacha, ASEAN deya tanilgan mintaqaviy tashkilot bugun dunyo minbarida 11
mamlakat nomidan gapiradi. Singapur va Malayziya kabi tez rivojlanayotgan
davlatlar unga a’zo. Qolaversa, deydi Iqbol Qoraboyev, Yevropa Ittifoqi ham
mintaqaviy hamjihatlikka asoslangan.
“Yevropa Ittifoqi davlatlari regional
mantiqni juda yaxshi o’zlashtirib olgan. Shu jihatdan ular Markaziy Osiyo
davlatlariga bu mantiqni tushuntirib berishda, uning foydasini ochib berishda
katta rol o’ynashi mumkin”,- deydi u.
AQSh Markaziy Osiyoni Afg’oniston bilan
hamkorlikni kuchaytirishga chorlab, maxsus loyiha ishlab chiqqan.
“Bu Buyuk
Markaziy Osiyo loyihasi, Afg’oniston notinch ekan, hali-beri foyda bermaydi”,-
deydi Iqbol Qoraboyev.
Lekin AQSh siyosatchilariga Markaziy
Osiyoga nisbatan siyosat yuzasidan maslahat beruvchi Frederik Starr deydiki,
mintaqa faqat shimol yoki sharq bilan emas, har tomonlama, xususan, Hindiston
va Pokiston kabi yirik portlarga ega, dunyo suvlariga olib chiquvchi davlatlar
bilan hamkorlikni kengaytirishi kerak.
Biroq, deydi Frederik Starr ham, Markaziy
Osiyo hudud sifatida o’zini mustahkamlab olishi kerak. AQSh mintaqaga har
tomonlama yordam berishi va hukumatlarga bir yoqadan bosh chiqarib ishlash
uchun yo’l ko’rsatishi lozim.
Bir yoqadan bosh chiqarish uchun esa
Markaziy Osiyodagi har bir davlat avvalo ittifoqdan unga nima naf tegishi,
konkret foyda nimada bo’lishini aniqlab olishi kerak.
O’zbekistonlik yana bir yosh
tahlilchi, AQShning Vayoming (Wyoming) Universiteti magistranti,
siyosatshunoslikdan tahsil olayotgan Ahad Abdurahmonov fikricha hozirgi kunda
biror mintaqaviy birlashmani amalda ko’rish qiyin, chunki Markaziy Osiyo xalqlari va hukumatlari qator murakkab savollarga javob topishi kerak.
“Agar birlashish kerak bo’lsa,
qaysi platformada birlashadi? Kim unda asosiy rol o’ynaydi"? - deya so'raydi Abdurahmonov.
Tashqi siyosatda mintaqadagi hukumatlar
o’zaro kelishib yo’l tuta oladimi, yaqin hamkor-davlatlar bunga nima deydi?
Ahad Abdurahmonov nazarida bular bugungi siyosiy manzarani hal etayotgan muhim
faktorlar.
“Markaziy Osiyodagi siyosiy institutlar
bir-biri bilan yaqin aloqada bo’lib, bir-birini qo’llab-quvvatlashi kerak
bo’ladi. Ikkinchidan, bizga yaqin bo’lgan, katta geopolitik kuchga ega bo’lgan
davlatlar bor. Bu masala ularning ham ixtiyoriga, bu narsaga moyil yoki moyil
emasligiga ham bog’liq”,- deydi Abdurahmonov.
“Amerika Ovozi” bilan muloqotda bo’lgan
mutaxassislar va rasmiylar bir fikrda kelishadi – mintaqaning
siyosiy-iqtisodiy-madaniy jihatdan birlashishi oson bo'lmaydi, lekin teng huquqli
birlikka erishish unga jahon sahnasida o’ziga xos kuch va nufuz beradi.
Erkin
iqtisodiy hudud barpo etilishi esa mintaqa xalqlari uchun katta imkoniyatlarga
yo’l ochadi. Yana bir muhim omil,
deya eslatadi sharhlovchilar, birlik avvalo o’zaro hurmat va ishonchdan
boshlanadi.